Beyan ve TRACES
Durum Tespiti Beyanı (DDS) Nedir? EUDR Beyanı Nasıl Verilir?
Durum tespiti beyanı, EUDR kapsamındaki bir ürün için gerekli incelemenin yapıldığını ve ürünün tüzüğün koşullarını karşıladığını bildiren elektronik beyandır. İngilizce due diligence statement ifadesinin kısaltması olan DDS, ürünü AB pazarına ilk arz eden işletmeci tarafından EUDR Bilgi Sistemi üzerinden sunulur. Türkiye’deki tedarikçinin görevi ise beyanın hazırlanmasını sağlayacak ürün, üretim yeri, parsel ve yasallık verilerini alıcıya sağlamaktır.
Durum Tespiti Beyanı Neyi Gösterir?
Tüzük (AB) 2023/1115, kısa adıyla EUDR, sığır, kakao, kahve, palmiye yağı, kauçuk, soya ve odun ile bunlardan elde edilen, Ek I’de sayılan ürünleri kapsar. Bir ürünün kapsamda olup olmadığı, yalnız ticari adına bakılarak belirlenmez. Ürün tanımıyla birlikte ilgili HS kodunun kontrol edilmesi gerekir.
Kapsamdaki ürünün üç koşulu karşılaması beklenir: 31 Aralık 2020’den sonra ormansızlaşmaya yol açmamış olması, üretim ülkesinin ilgili mevzuatına uygun üretilmesi ve durum tespiti beyanıyla desteklenmesi. DDS, bu koşullara ilişkin incelemenin ardından verilen sorumluluk beyanıdır.
“EUDR belgesi” veya “EUDR sertifikası” adıyla alınabilecek bir sertifika yoktur. Beyan numarası edinmek de tek başına ürünün uygunluğunu kanıtlamaz. Beyanın arkasında, ürünü üretildiği araziye bağlayan kayıtların ve değerlendirmeyi destekleyen kanıtların bulunması gerekir.
EUDR, AB Kereste Tüzüğü’nün yerini alır. Bu nedenle kereste ticaretinde kullanılan mevcut kayıtların, parsel konumu ve ormansızlaşma incelemesi gibi EUDR gerekliliklerini karşılayıp karşılamadığı ayrıca değerlendirilmelidir.
Durum Tespiti Beyanını Kim Verir?
AB Pazarına İlk Arz Eden İşletmeci
Beyan yükümlülüğü, kapsamdaki ürünü AB pazarına ilk arz eden işletmeciye aittir. Türkiye’den ürün satın alan AB’deki ithalatçının bu rolü üstlendiği bir tedarik ilişkisinde, DDS’yi ithalatçı verir. Türk üretici veya ihracatçı, beyanın dayandığı verileri hazırlayarak bu süreci destekler.
Tüzük (AB) 2024/3234 ile uygulama ilk kez ertelenmiştir. Tüzük (AB) 2025/2650 ile uygulama bir yıl daha ertelenmiş ve beyan yükümlülükleri sadeleştirilmiştir. Uygulama tarihleri büyük ve orta ölçekli işletmeler için 30 Aralık 2026, mikro ve küçük işletmeler için 30 Haziran 2027 olarak dikkate alınmalıdır; işletmenize uygulanacak hükümleri güncel resmi metinden doğrulayın.
Aşağı Yöndeki İşletmeciler ve Tüccarlar
İlk arzdan sonra ürünü işleyen veya ticaretini yapan işletmelerin rolü farklıdır. Önceki beyanın referans numarasını kayıtlarında tutma yükümlülüğü, özellikle ürünü ilk işletmeciden doğrudan alan aşağı yöndeki işletmeci veya tüccar açısından önemlidir. Zincirdeki konumunuza göre hangi bilgileri saklamanız ve istendiğinde yetkili makama sunmanız gerektiğini Komisyonun rol ve sorumluluk açıklamasından doğrulayın.
Operasyonel açıdan referans numarası, ilgili ürün kaydından kopmamalıdır. Satın alma, stok ve satış kayıtlarında ürünle beyan arasındaki bağlantının kurulması, sonradan hangi malın hangi beyana dayandığını göstermeyi kolaylaştırır.
Türkiye’deki Tedarikçinin Görevi
Yalnız AB dışındaki tedarikçi rolünde bulunan Türk firma, AB’deki alıcısı adına kendiliğinden beyan vermez. Buna karşılık alıcının ihtiyaç duyduğu parsel, üretim ülkesi, ürün ve yasallık bilgilerini sağlar.
Örneğin mobilya üreticisinden yalnız bitmiş ürünün faturası istenmeyebilir. Üründe kullanılan odunun üretildiği parsellerin ve ilgili tedarik belgelerinin de izlenebilmesi gerekir. Bu yüzden veri talebinin sevkiyat hazırlığına bırakılması, eksik kayıtların tamamlanmasını güçleştirir.
Beyanın İçinde Hangi Bilgiler Bulunur?
Beyan hazırlığına başlamadan önce ürün dosyası ile sisteme girilecek bilgileri eşleştirin. Temel içerik şu başlıklardan oluşur:
- Beyanı veren işletmecinin kimlik ve iletişim bilgileri.
- Ürünün tanımı ve ilgili HS kodu.
- Beyan kapsamındaki ürün miktarı.
- Üretim ülkesi ve ilgili üretim alanları.
- Ürünün elde edildiği parsellerin coğrafi konum bilgileri.
- Durum tespitinin yapıldığı, gerekli koşulların karşılandığı ve riskin bulunmadığı veya ihmal edilebilir olduğu yönündeki beyan.
- İlgili olduğu durumlarda önceki beyanların referans numaraları.
Beyana girilen bilgiler ile beyanı destekleyen kanıt dosyası birbirinden ayrılmalıdır. Sistemde bir alanın doldurulması, o bilginin dayanağını saklama ihtiyacını ortadan kaldırmaz. Kesim izni, arazi hakkını gösteren belge veya tedarikçi kaydı, ilgili ürün ve parselle ilişkilendirilebilmelidir.
Üretim ülkesiyle sevkiyat ülkesini de karıştırmayın. Ürünün Türkiye’den gönderilmesi, kullanılan emtianın Türkiye’de üretildiğini göstermez. İthal hammadde işleyen firmalarda bu ayrım, veri toplama sürecinin başlangıç noktalarından biridir.
Coğrafi Konum Nasıl Hazırlanır?
Her üretim parselinin konumu gerekir. Sığır dışındaki ilgili emtialarda 4 hektara kadar olan parseller için tek nokta yeterliyken daha büyük parseller için poligon gerekir. Sığırda konum bilgisi, hayvanların tutulduğu tesisleri kapsar.
Koordinatlar en az 6 ondalık basamakla verilmelidir. EUDR Bilgi Sistemi GeoJSON biçimini kabul eder ve GeoJSON içindeki koordinat sırası boylam, enlem şeklindedir. Bu sıranın ters yazılması, konumun yanlış yerde görünmesine neden olabilir.
Parsel alanı, nokta veya poligon tercihi ve dosya biçimi birlikte kontrol edilmelidir. Teknik hazırlık için coğrafi konum ve poligon rehberindeki açıklamalardan yararlanabilirsiniz.
Beyandan Önce Durum Tespiti Nasıl Yapılır?
Bilgi Toplama
Tüzüğün 9. maddesi kapsamındaki bilgi toplama, ürünün kaynağını ve üretim koşullarını ortaya koyar. Tedarikçi bilgileri, ürün tanımı, miktar, üretim ülkesi, parseller ve yasallık kanıtları bu çalışmanın temelidir.
Tedarikçiden gelen dosyaları yalnız teslim almak yeterli değildir. Belgelerin hangi ürüne, hangi üretim alanına ve hangi tedarik ilişkisine ait olduğu anlaşılmalıdır. Bir belgenin ilgili parselle bağlantısı kurulamıyorsa, o belge değerlendirmedeki boşluğu kapatmayabilir.
Risk Değerlendirmesi
Tüzüğün 10. maddesi kapsamında toplanan bilgiler değerlendirilir. Ülke riski, tedarikçiyle ilgili bulgular ve parselin ormansızlaşma durumu birlikte ele alınır. Belgeler arasındaki çelişkiler veya kaynağı açıklanamayan ürünler, değerlendirmede ele alınması gereken sorunlardır.
Komisyon ülkeleri düşük, standart ve yüksek risk olarak sınıflandırır. Tedarik ülkesinin hangi sınıfta bulunduğunu Komisyonun güncel listesinden doğrulayın. Düşük riskli ülkeden tedarikte basitleştirilmiş durum tespiti uygulanabilir; bunun koşulları karşılandığında risk değerlendirmesi ve risk azaltma adımları gerekmez, ancak bilgi toplama yükümlülüğü sürer.
Risk Azaltma
Tüzüğün 11. maddesindeki risk azaltma, değerlendirmede belirlenen sorunların giderilmesine yöneliktir. Eksik belgenin tamamlanması, çelişkili kaydın açıklanması veya parsel bilgisinin düzeltilmesi gerekebilir.
Beyan, bu çalışmaların yerine geçmez. İhmal edilebilir düzeye indirilemeyen bir risk varken yalnız sevkiyat takvimini yetiştirmek için beyan hazırlanması, durum tespitinin amacını karşılamaz. Hangi önlemin neden yeterli görüldüğü de kayıt altına alınmalıdır.
EUDR Bilgi Sistemi ve TRACES Üzerinden Beyan Nasıl Verilir?
“TRACES NT” veya “TRACES sistemi” araması yapan kullanıcıların EUDR işlemleri için ulaşması gereken bölüm, TRACES altyapısındaki EUDR Bilgi Sistemi’dir. Burada işletmeci kaydı, kullanıcı rolü ve kuruluşla bağlantılı yetkiler doğru kurulmalıdır. Güncel kayıt ve işlem adımları için Komisyonun EUDR Bilgi Sistemi açıklamasını esas alın.
Beyan hazırlarken izlenecek iş sırası şöyledir:
- İşletmenin rolünü ve beyanı sunacak kullanıcının yetkisini kontrol edin.
- Ürün tanımını, HS kodunu, miktarı ve üretim ülkesini hazırlayın.
- İlgili parsellerin konum verilerini ürünle eşleştirin.
- Durum tespiti dosyasının tamamlandığını ve değerlendirme sonucunu kontrol edin.
- Beyanı sistem üzerinden gönderin.
- Oluşan referans numarası ile doğrulama numarasını ilgili ürün kaydına bağlayın.
Her beyan bir referans numarası ve doğrulama numarası alır. EUDR referans numarası, ürünle önceki beyan arasında bağlantı kurulmasını sağlar. Bu numara, bir sertifika numarası gibi değerlendirilmemeli; ilgili ürün ve tedarik kayıtlarıyla birlikte yönetilmelidir.
Beyan Hazırlarken Sık Yapılan Hatalar Nelerdir?
Eksik konum verisi, hazırlığın en temel sorunlarından biridir. Ürünün geldiği bazı parsellerin dosyada bulunmaması, poligon gereken alanın noktayla gösterilmesi veya koordinatların ters yazılması, ürünün kaynağının doğru değerlendirilmesini engeller.
Referans numarasının ürün kayıtlarından ayrı tutulması da izlenebilirliği zayıflatır. Numarayı yalnız bir eposta yazışmasında bırakmak yerine, ilgili satın alma ve ürün kaydıyla ilişkilendirmek gerekir. Böylece kayıt istendiğinde numaranın hangi ürüne ait olduğu açıklanabilir.
Bir başka hata, kanıtları beyan gönderildikten sonra toplamaya çalışmaktır. Belgeler önceden toplanmalı, tutarlılıkları incelenmeli ve risk değerlendirmesine katılmalıdır. Sonradan gelen bir belgenin önceki değerlendirmeyle çelişmesi, beyanın dayanağını sorgulanır hâle getirebilir.
FSC veya PEFC sertifikasını tek başına yeterli görmek de doğru değildir. Bu sertifikalar bilgi toplama ve risk değerlendirmesinde destekleyici kanıt olabilir; EUDR durum tespitinin ve beyanının yerine geçmez.
FORESTOS Menşe Beyan Hazırlığını Nasıl Destekler?
FORESTOS Menşe, tedarikçiden veri toplamadan beyan hazırlığına uzanan EUDR sürecini yönetmek için geliştirilmiş yazılımdır. Tedarikçi hesap açmadan bir bağlantı üzerinden parsel, belge, kesim izni, arazi hakkı ve sertifika bilgilerini paylaşabilir.
Koordinat girilirken poligon gerektiren parseller, kapanmamış halkalar, ters yazılmış koordinatlar ve çakışan alanlar kontrol edilir. Parsel düzeyindeki ormansızlaşma analizinde kesim tarihindeki ve bugünkü ağaç örtüsü, ilk değişim tarihi ve kararın gerekçesi ele alınır. Plantasyon hasadı, ormansızlaşmadan ayrı sınıflandırılır.
Menşe ülke mevzuatına göre yasallık kontrol listesi sunulur. Ülke riski, tedarikçi riski ve parsel analizi, beyan riskini hesaplayan kural tabanlı motorda bir araya getirilir. FORESTOS’un kendi uydusu yoktur; canlı kurulumda seçilen uydu verisi sağlayıcısı platforma bağlanır.
EUDR DDS hazırlama ve gönderim işlevleri, beyanın hazırlanmasını ve EUDR Bilgi Sistemi bağlantı bilgileri tanımlandığında toplu gönderimi destekler. Referans numarası alt zincire taşınabilir. CSV ve REST API ile toplu aktarım, değiştirilemez etkinlik kaydı ve denetçiye beyan, parsel ve belge zincirini tek dosyada sunma özellikleri bulunur.
EUDR sizi nasıl etkiliyor? 10 dakikada öğrenin.
Ücretsiz kapsam testi rolünüzü, kapsamdaki ürünlerinizi ve yükümlülük tarihinizi birkaç soruyla çıkarır; hiçbir veri kaydedilmez.
Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Uygulamada Tüzük (AB) 2023/1115'in ve değişikliklerinin yürürlükteki metnini esas alın.
